Steeds beter behandelen dankzij pathologisch onderzoek

15 mei 2019
Algemeen
Ziekenhuis
Lab - Pathologie

(In juni 2017 is het lab pathologie van ZorgSaam samengevoegd met het lab pathologie van Pathan in Rotterdam. Het gehele lab van ZorgSaam is daarmee verhuisd naar Rotterdam.)

 

Nadat cellen of weefselmateriaal is afgenomen voor een medisch onderzoek, breekt voor een patiënt een onzekere tijd aan. Het kan één tot twee weken duren voordat de behandelend arts de uitslag heeft. Deze periode is nodig om een zorgvuldige diagnose te kunnen stellen. Hierbij neemt het pathologisch laboratorium een centrale plek in. 

Op de bovenste verdieping in het Franciscus Gasthuis in Rotterdam haalt een analist een huidmonster uit een doorzichtig plastic potje, legt het op de werktafel en kleurt het met inkt; zo zijn snijranden straks goed te zien. Daarna wordt het weefsel in een paraffineblokje gegoten. Dat blokje wordt handmatig in flinterdunne plakjes gesneden; het beste plakje wordt tussen glaasjes geplaatst. “Deze ‘coupeglaasjes’ komen onder onze microscoop”, licht klinisch patholoog Robert Hoedemaeker toe. Is het een onschuldige moedervlek of een kwaadaardige huidtumor? Dagelijks worden bij Pathan vele van dit soort preparaten bekeken. Gelukkig is er meestal goed nieuws voor de patiënt.

Cellen en weefsels

Zelfstandig pathologisch laboratorium Pathan voert onderzoek uit voor vijf ziekenhuizen in Zuid-Holland en Zeeland, maar ook voor huisartsen. Het laboratorium onderzoekt lichaamsmateriaal op afwijkingen in structuur die duiden op kanker of ontstekingen. Hoedemaeker: “Je kunt sommige ziekten vaststellen door microscopisch onderzoek van losse cellen in bijvoorbeeld lichaamsvloeistoffen en biopten van weefsel, zoals huid. Bij biopten wordt met een holle naald weefsel uitgenomen. Soms gaat het zelfs om hele organen, zoals nieren. We bekijken ook vloeistoffen als urine, waarin losse cellen voorkomen. Dat laatste is het geval als we blaaskanker vermoeden.”

ZorgSaam - pathologie
Patholoog Robert Hoedemaeker

Vriescoupe

Meestal neemt een internist, radioloog of huisarts het lichaamsmateriaal af en stuurt het via een koerier naar Pathan in Rotterdam. Weefselonderzoek duurt normaal gesproken één tot twee weken maar in soms is een snellere diagnose noodzakelijk. Tijdens een ingrijpende operatie, kunnen weefselmonsters ter plekke worden bevroren worden en tot een ‘vriescoupe’ worden verwerkt. De aanwezige patholoog kan vervolgens nog tijdens de operatie beoordelen of er bijvoorbeeld uitgezaaide tumoren zijn. Dan kan besloten worden of en hoe de operatie verdergaat.

Diagnose vaststellen

Pathologen kijken onder de microscoop naar afwijkingen: wat voor soort tumor is te zien en hoe agressief ontwikkelt die zich? Soms is aanvullend onderzoek nodig om zekerheid te krijgen. Pathologen brengen hun bevindingen in bij het multidisciplinaire overleg. Hierin zitten alle betrokken medische specialisten om tafel, zoals een radioloog, oncoloog en chirurg. “Alle patiënten worden besproken”, benadrukt Hoedemaeker. Dankzij een videoverbinding hoeven niet alle medisch specialisten lijfelijk aanwezig te zijn. Uit de bespreking volgt een definitieve diagnose en een voorstel voor een therapie, die de behandeld arts met de patiënt bespreekt.

Met moleculair onderzoek is bijvoorbeeld vast te stellen of en hoeveel afwijkingen het DNA van de tumor bevat. Dit maakt een steeds persoonlijker behandeling mogelijk
Patholoog Erienne de Cuba

Bewaren

Na de diagnose worden alle preparaten ongeveer anderhalf jaar bewaard in het lab van Pathan. Daarna gaan ze naar een speciale opslagruimte ‘in de polder’ waar ze nog tientallen jaren bewaard blijven. “Mocht het nodig zijn, dan kunnen de preparaten weer worden onderzocht, als bijvoorbeeld jaren later extra informatie nodig is over een eerder ziektebeeld.

Moleculair onderzoek

De pathologie is een medisch specialisme dat zich volop vernieuwt. De grenzen van het vak schuiven telkens op: door moleculair onderzoek is het mogelijk steeds dieper in cellen te ‘kijken’. Klinisch patholoog Erienne de Cuba, eveneens werkzaam bij Pathan, is betrokken bij dit nieuwe type onderzoek. “Met moleculair onderzoek is bijvoorbeeld vast te stellen of en hoeveel afwijkingen het DNA van de tumor bevat. Dit maakt een steeds persoonlijker behandeling mogelijk. Diverse gepersonaliseerde therapieën worden al toegepast. Deze geven extra levensjaren aan patiënten die tien jaar geleden nog uitbehandeld waren. Zoals bij longkanker, die vaak pas wordt ontdekt na uitzaaiing.”

Ze vervolgt: “Ook bij bijvoorbeeld maag- en darmkanker zijn er steeds meer mogelijkheden voor behandeling, al dan niet gebaseerd op DNA-afwijkingen in de tumorcellen. Bovendien is van tevoren beter te bepalen of een behandeling zinvol zal zijn, wat een rol kan spelen bij belastende chemotherapieën of dure immunotherapieën.” Overigens vindt de uitvoering van het zeer complexe moleculair onderzoek plaats in het Erasmus MC. De pathologen van Pathan fungeren bij al dit onderzoek als “spin in het web”.

ZorgSaam - Pathologie
Pathologen Erienne de Cuba en Robert Hoedemaeker

Digitale uitwisseling

Daarnaast is digitale pathologie in opkomst. Hierbij hoeven coupeglaasjes niet meer naar andere medisch specialisten te worden verzonden, maar kunnen met een druk op de knop als digitale foto worden gedeeld. Dat gebeurt nu al op beperkte schaal. De voordelen zijn groot. Robert Hoedemaeker: “In de toekomst wordt het eenvoudiger om te overleggen over complexe ziektebeelden met specialisten over de hele wereld. Ook samenwerken in medische onderzoeksprogramma’s zal gemakkelijker worden.”

Beoordeling door computer

Een volgende stap is dat de computer zelf de weefsels beoordeelt. “Dit kan bijvoorbeeld door de computer een percentage van kleuring van afwijkend weefsel te laten vaststellen. De programma’s zijn hier nu nog niet goed genoeg voor. Natuurlijk volgen we deze ontwikkeling kritisch. De vraag is of je op deze wijze geen diagnose mist. Dat is een vrees die je trouwens iedere dag hebt in dit werk. Daarom hebben we ook uitgebreide protocollen voor ons werk. We zorgen er op die manier voor dat de kans op fouten zo klein mogelijk is.”

Medisch specialisme zonder patiëntencontact

De klinische pathologie is een medisch specialisme zonder contact met de patiënt. De Cuba vindt het soms jammer dat zij de patiënt nooit zelf ontmoet. “Aan de andere kant maakt dit ook mogelijk dat je objectiever werkt, juist omdat je deze persoon niet kent”, meent zij. “We weten de leeftijd van een patiënt. Als het een jong persoon is waarbij je een ernstig ziektebeeld vaststelt, maakt dat bij ons veel indruk. Daar praat je ook met elkaar over.” Maar wat is er leuk aan het werken op de achtergrond? “Dat is het onderzoek zelf. Je wilt een puzzel oplossen. Zo draag je bij aan de diagnose en behandeling van de patiënt.” Hoedemaeker onderschrijft dit: “Voor pathologen is een hoofdrol weggelegd bij de diagnose en daarmee ook de behandeling. Het is belangrijk en heel verantwoordelijk werk.”

Teamwork

De patholoog van Pathan bekijkt niet alle materialen die binnenkomen. Dit geldt bijvoorbeeld voor enkele vormen van cytologisch onderzoek (onderzoek naar cellen). Het lab heeft gespecialiseerde analisten die de eerste controle doen van losse cellen uit baarmoederslijmvlies of urine. Afwijkende preparaten of twijfelgevallen komen vervolgens onder de microscoop van de patholoog. Pathologen werken nauw samen met gespecialiseerde analisten in één team, vergelijkbaar met het werk van gespecialiseerde verpleegkundigen in de oncologische zorg.